Projectgeschiedenis: NIWI en SURF

Projectgeschiedenis (1): NIWI en SURF

Hieronder volgt een korte beschrijving van de ontstaangeschiedenis van het e-depot voor de Nederlandse archeologie.

2003: proefproject NIWI en Faculteit der Archeologie

Dat de eerste zin van Max Havelaar "Ik ben makelaar in koffie, en woon op de Lauriergracht nr 37", zoals die in de wand van de aula van KB in Den Haag is gebeiteld, de voorbode zou worden voor "Ik ben makelaar in tweedehands archeologische data, en werk bij DANS" had niemand kunnen bevroeden.

Op een workshop in 2003 over digitale archivering in die Aula van de KB in Den Haag nemen Hans Kamermans (Faculteit der Archeologie, Universiteit Leiden) en Peter Doorn (NIWI) de handschoen op: "waarom heeft de Nederlandse archeologie eigenlijk geen digitaal archief, terwijl binnen de sociale en geesteswetenschappen de archeologie juist koploper is in de digitale verwerking van haar gegevens?".
Marjan Balkestein van het NIWI en Milco Wansleeben van de Faculteit der Archeologie voerden van januari t/m juli 2004 een eerste (ADA-)proefproject uit met het archiveren van de bestaande digitale gegevens van enkele onderzoeksprojecten van de archeologische faculteit in Leiden. Vier projecten zijn bij wijze van eerste test gearchiveerd, gedocumenteerd en toegankelijk gemaakt.

2004-2006: Surf-project in het kader DAREnet (Digital Academic Repositories)

In de periode van september 2004 tot februari 2006 is een pilot-project genaamd e-depot voor de Nederlandse archeologie (EDNA) uitgevoerd met subsidie van de SURF foundation in het kader van het DARE-programma. Een groep van vertegenwoordigers van alle universitaire archeologie opleidingen en de Rijksdienst (ROB) waren samen eensgezind en bundelden de krachten samen om samen met het NIWI het belang van digitale duurzaamheid onder de aandacht van de Nederlandse archeologen te brengen. Naast de digitale repositories die in het kader van het DARE-programma werden ingericht voor publicaties, werd het ook belangrijk gevonden om de onderliggende databestanden duurzame te archiveren en toegankelijk te houden. SURF honoreerde drie "data"-projecten waaronder het EDNA-project.

Elke deelnemende archeologische instelling was in de gelegenheid om een inventarisatie te maken van de bestaande onderzoeksprojecten waarvoor digitale documentatie beschikbaar was op de locale computers, diskettes en cdroms in de kasten en bureauladen van de onderzoekers. Deze inventarisatie resulteerde in zo'n 200 onderzoeksprojecten. Hiervan zijn er, per instelling, een paar als 'show-case' volledig gearchiveerd.

Overzicht van geregistreerde en gearchiveerde datasets EDNA I-project

Onderdeel van dit project vormde ook een gebruikersonderzoek waarin de wensen van de Nederlandse archeologen ten aanzien van een e-depot worden onderzocht. Hieruit kwam naar voren dat er, meer nog dan de onderliggende data, behoefte was aan een eenvoudige en digitale toegang tot de onderzoekersrapporten die de afgelopen 10-15 jaar in het kader van Malta zijn geproduceerd.

Attachment	Size
DARE_aanvraag_v6b.pdf	123.88 KB
edna_toekomstvisie.pdf	322.34 KB
ICLON rapport 160.pdf	335.79 KB

Projectgeschiedenis: Gratama en NWO

Projectgeschiedenis (2): Gratama/LUF, KNA en NWO

2005-2006: Subsidie Gratama: archeologische rapporten online

Dankzij de subsidie van de Gratama stichting en de Universiteit Leiden (LUF) kon vrijwel direct begonnen worden met het opbouwen van ervaring met het verzamelen, scannen, beschrijven (met qualified Dublin Core) en ontsluiten van 'grijze' archeologische literatuur (Malta rapporten). Hiermee kon tevens de betrokkenheid van de archeologische bedrijven, onderzoeksbureaus en gemeentelijk archeologen bij de duurzame archivering worden vergroot. Deze pioniers (ADC, Archol, AAC projectenbureau, RAAP, gemeenten Vlaardingen, Groningen en Den Haag) hebben een wezenlijke bijdrage geleverd aan het succesvol verlopen van dit project en de uiteindelijke inbedding van het e-depot in de Kwaliteitsnorm Nederlandse archeologie (KNA).

Bijlage: eindverslag 2006: "Archeologische rapporten online, digitale beschikbaarstelling van rapporten over archeologische opgravingen in Nederland".

2006-2007: Inbedding in KNA 3.1

In de begeleidingscommissies voor de herziening van de KNA 3.0 is uitgebreid besproken over de manier waarop digitaal documenteren tijdens archeologisch onderzoek kan worden toegestaan, zonder inbreuk te doen op de kwaliteit. Dit heeft enerzijds geresulteerd in de zogenaamde KNA-bouwstenen en anderzijds in een verplichting om alle digitale producten van archeologisch onderzoek te deponeren bij een betrouwbare digitaal archief (trusted digital repository). Het e-depot voor de Nederlandse archeologie kreeg daarmee een vaste plaats als een samenwerkingsverband tussen de RCE en DANS. De RCE gaat zorgdragen voor de ontsluiting van alle nieuwe Malta-rapportages (vanaf 2007) en DANS, als nationaal data archief voor de sociale en geesteswetenschappen, voor de onderliggende digitale brondata (datasets).

2007-2008: Subsidie Gratama stichting: Odyssee aangepakt!

Bij één van de projecten uit het pilotproject van de Universiteit Nijmegen, de opgravingen in Alphen aan de Rijn van Auxilia, waren alle veldtekeningen gescand en als digitale kopieën van de unieke analoge opgravingsdocumentatie gedeponeerd bij het e-depot. In een pilotproject met subsidie van de Gratama stichting en het Leids Universiteits Fonds kon worden onderzocht of deze vorm van digitale archivering niet een oplossing voor de enorme achterstand bij de uitwerking van oud onderzoek zou kunnen bieden (het zogenaamde Odyssee probleem). De veldtekeningen vormen immers een belangrijke primaire bron van informatie voor de uitwerking van een vindplaats (fasering, activiteiten, huisplattegronden).

De gescande opgravingstekeningen van Geleen-Janskamperveld, toegankelijk vanaf de overzichtskaart (GIS)

bijlage: eindverslag 2008: "Odyssee aangepakt!"

2007-2009: Subsidie NWO middelgroot

In de periode van september 2007 t/m december 2009 kon, dankzij de subsidie van NWO, een belangrijke volgende stap in het proces naar een volwaardig e-depot worden gezet. In het kader van dit project is met name een substantiële toename van de inhoud van het e-depot gerealiseerd. Er zijn de afgelopen 10 tot 15 jaar enorm veel archeologische projecten uitgevoerd waarvan de rapportage en de onderzoeksgegevens weliswaar (deels) digitaal zijn vervaardigd, maar waarvan die bestanden niet duurzaam bewaard, toegankelijk of bekend zijn. De retrospectieve inventarisatie, digitalisering en ontsluiten daarvan heeft geleid tot een e-depot met meer dan 10.000 archeologische rapporten en datasets van een aantal heel grote infrastructurele werken (zoals de Betuweroute, HSL, Maaswerken).
Met dit project heeft tevens een vaste organisatorische inbedding bij DANS (Data Archiving and Networked Services) plaatsgevonden en kon het online archiveringssysteem van DANS (EASY) worden aangepast aan de wensen van de archeologen (bijv. zoeken op een kaart of op een archeologische datering).

bijlage: NWO-middelgroot aanvraag 2006, "EDNA II, Taking the electronic archive for Dutch Archaeology to the next level"
bijlage: mid-term en eindverslag (binnenkort) NWO-middelgroot 2010

2007-2009: subsidie NWO Oogst van Malta

NWO heeft via het subsidieprogramma "De Oogst van Malta" aan een vijftal onderzoeksgroepen de mogelijkheid geboden om de resultaten van individuele Malta onderzoeken bijeen te brengen tot een samenhangend verhaal over de Nederlandse bewoningsgeschiedenis. De digitale resultaten van dit synthetiserende onderzoek zijn nu weer via het e-depot weer beschikbaar gemaakt: "hergebruik van bestaande gegevens levert nieuwe inzichten en nieuwe onderzoeksgegevens op".
Dit voorbeeld heeft geleid tot een verplichte deponering van digitale onderzoeksresultaten bij andere NWO subsidieregelingen, zoals NWO middelgroot en Odyssee.

Datasets van het Oogst van Malta onderzoeksprogramma.

bijlage: eindverslag NWO Oogst van Malta 2010

Attachment	Size
verslag_archeologische_rapporten.pdf	1.25 MB
Odyssee_verslag_digtek_archeologie.pdf	2.65 MB
NWO_middelgroot_GW_edna2.pdf	117.47 KB
EDNA II_midterm_v2_2.pdf	1.2 MB
eindstand Oogst van Malta.pdf	737.63 KB

Projectgeschiedenis: huidige activiteiten

Projectgeschiedenis (3): huidige activiteiten en projecten

Op dit moment heeft het e-depot voor de Nederlandse archeologie (EDNA) een vaste plaats binnen DANS gekregen. Als archeologen kunnen we gebruik maken van de kennis en faciliteiten van dit nationale data-archief. Tegelijkertijd heeft DANS baadt bij de aanwezigheid van de archeologen: onze datasets zijn zowel in aantal, omvang, complexiteit, als dienstverlening een uitstekend testground voor DANS in technisch en organisatorisch opzicht.
DANS is bereid om te investeren in EDNA en neemt momenteel een deel van de personele kosten voor haar rekening. Het ministerie van OCW heeft daarnaast een tijdelijk overbruggingskrediet ter beschikking gesteld. Wel is als voorwaarde gesteld dat op termijn de financiering van de digitale archivering door het archeologische veld zelf moet worden opgebracht.
DANS garandeert dat de komende jaren in ieder geval een goede basisvoorziening voor de digitale archivering van archeologische onderzoeksresultaten wordt geboden.

Via tal van projecten kan het e-depot daarnaast allerlei extra activiteiten ontplooien in dienst van de archeologische onderzoekers. Enkele van de projecten en lopende activiteiten zijn:

• Subsidie NWO kortlopend Odyssee (2009-2010), hierin is onderzocht of het potentieel aan (master en phd) studenten kan worden benut om de achterstand in de uitwerking op te lossen. Er is wordt een 'online projectenbank' opgezet, van onuitgewerkte opgravingen gekoppeld aan een elektronisch archief om dit inzichtelijk te maken (bijlage).
• De toegang tot de informatie in het e-depot verbeteren door de datasets ook via andere 'portals' aan te bieden. Voorbeelden hiervan zijn zowel nationaal (KICH) als internationaal in het kader van de EU-projecten Arena (binnen Dariah) en Carare (Connecting ARchaeology and ARchitecture in Europe binnen Europeana)
• De SIKB heeft het voortouw genomen in het harmonisatie van de eisen van de documentatie bij het deponeren van opgravingsvondsten en documenten. Naast de provinciale en gemeentelijke depots is ook het e-depot deelnemer, belanghebbende en voorstander van deze verbetering voor de aanleverende partijen.
• Nationaal (Digitale Coalitie Digitale Duurzaamheid, Data keurmerk) en internationaal (Planets) bestaat er momenteel erg veel aandacht voor een goede, duurzame archivering van onderzoeksdata. Afspraken over protocollen, standaarden en tools worden op Europese schaal gemaakt en de inbedding binnen DANS maakt dat wij mee kunnen liften op deze expertise.

Er is de afgelopen jaren veel gerealiseerd, wij zijn op de goede weg! Met meer dan 17.000 datasets (publicaties en/of databestanden) is er een omvangrijke informatiebron gecreëerd. Het mag echter ook duidelijk zijn dat er de komende jaren toch nog heel veel geregeld, georganiseerd en afgesproken moet worden. Er liggen nog hele mooie kansen ter verbetering van de digitale onderzoeksinfrastructuur voor de Nederlandse archeologie.

Attachment	Size
Odyssee_aanvraag2008_v1.pdf	650.99 KB
Odyssee Rapport Tekst_v2b.pdf	1.99 MB

Standaarden in digitale informatie

Het e-depot Nederlandse archeologie probeert zoveel mogelijk aan te sluiten bij de ontwikkelingen op het gebied van de duurzame digitale archivering. Daarbij kijken we ook naar onze buitenlandse archeologische collega's en naar andere vakgebieden. De inbedding bij het nationale data archief DANS helpt daarbij.
De duurzame archivering van digitale informatie is echter een heel breed probleem, waarin zowel nationaal (Nationale Coalitie Digitale Duurzaamheid, XML-archivering), Europees (Planets) en internationaal (ADS, tDAR) aan wordt gewerkt. Hierbinnen kiezen wij de voor de archeologie meest geschikte toepassing.
Een voorbeeld van daarvan is de zogenaamde Dublin Core. Dit is een metadata standaard waarmee digitale bronnen op het internet worden beschreven. Door gebruik te maken van de variant hierop: qualified Dublin Core, kunnen heel goed die archeologisch kenmerken kenmerken vastleggen die voor het weer (terug) vinden van datasets nodig zijn (datering, sitetype, locatie).

Gerelateerde bronnen:
Data Archiving and Networked Services, Nederland
Archaeology Data Service, UK
Digitale archivering Vlaamse instellingen en diensten, België
The Digital Archaeological Record, VS

Nationale Coalitie Digitale Duurzaamheid
Digital Preservation Europe
CASPAR Digital Preservation

bijlage: qDC en DC documentatie

Archief formaten

De digitale gegevens in het e-depot worden bewaard in een bestandsformat dat zo weinig mogelijk afhankelijk is van (toekomstige) veranderingen in soft- en hardware. Daartoe worden de bestanden geconverteerd naar een tekstvorm. De meeste software ondersteunt het exporteren en importeren van tekstuele uitwisselingsformaten, zoals Comma Separated Value (CSV) files voor databasegegevens, het Drawing Exchange Format (DXF) voor vectortekeningen en het MapInfo Interchange Format (MIF) voor GIS-bestanden. Al deze bestandsformaten zijn "eenvoudige" tekstbestanden, die met een tekstverwerker bekeken en bewerkt (zouden) kunnen worden.

De digitale duurzaamheid van de gegevens kan op deze manier beter worden gegarandeerd, dan wanneer de bestanden in het oorspronkelijke (native, binaire) bestandsformaat zouden worden gearchiveerd. Het is voor de (her)gebruiker wellicht iets lastiger, maar het veilig stellen van de primaire gegevens staat bij het archiveren voorop. Sommige tekstuele archiefformaten kennen een heel eenvoudige structuur, waar anderen veel een veel complexe structuur kennen. Voor die laatste groep zijn hieronder de documenten opgenomen waarin dat format expliciet is gedocumenteerd.

Gerelateerde bronnen:
Planets - Preservation and Long-term Access through NETworked Services
miXed - Migration to Intermediate XML for Electronic Data

Attachment	Size
Acad_dxf.pdf	1.67 MB
Mapinfo_AppFormat.pdf	196.26 KB

Auteursrechten

Auteursrecht is het exclusieve recht van de maker van een werk van letterkunde, wetenschap of kunst, om dit werk openbaar te maken en te verveelvoudigen. Het werk heeft een eigen, oorspronkelijk karakter en draagt het persoonlijke stempel van de maker.

Het auteursrecht kent de maker het exclusieve recht toe een wer:k:
a) openbaar te maken
b) te verveelvoudigen
Deze rechten worden tezamen het exploitatierecht genoemd.

Onder openbaarmaken wordt verstaan het op één of andere manier ter kennisneming van het publiek brengen van een werk. Voorbeelden zijn het uitgeven van een werk op papier, het uitlenen van een werk of een voordracht in het openbaar. Ook bekendmaken langs elektronische weg, zoals het toegankelijk maken van een artikel op een computer of in een open of besloten netwerk valt onder openbaarmaking.

Met verveelvoudiging wordt bedoeld het vervaardigen van exemplaren waarin het werk is vastgelegd, zoals het laten drukken van een publicatie, het maken van een ouderwetse fotokopie of het scannen en uploaden van documenten. Ook bewerken en vertalen zijn vormen van verveelvoudiging. Dit geldt ook voor opslag in elektronische vorm.

Beperkingen van het auteursrecht:

Wetenschappelijk materiaal kan zonder toestemming van de auteur worden gebruikt voor:

• op- of uitvoering voor het onderwijs mits dit een wetenschappelijke doel dient;
• het citeren uit een werk;
• het overnemen van een deel voor het onderwijs;
• het kopiëren voor eigen oefening, studie of gebruik;
• het door middel van een besloten netwerk beschikbaar stellen van een werk dat deel uitmaakt van verzamelingen van voor het publiek toegankelijke bibliotheken;
• het verveelvoudigen van een werk met als enig doel het exemplaar van een werk te restaureren, raadpleegbaar te houden als de technologie in onbruik raakt waarmee het werk toegankelijk kan worden gemaakt en bij dreiging van verval om het werk te behouden voor de instelling (preserveringskopie).

Licentie:

Een licentie is niets anders dan de toestemming van een auteursrechthebbende aan een ander om bepaalde handelingen, die vallen onder het auteursrecht, uit te voeren. Anders dan bij overdracht behoudt de maker bij een licentie het auteursrecht. Het verschil tussen overdracht en een licentie, is vergelijkbaar met het verschil tussen het verkopen en verhuren van een huis. Bij verkoop is er een nieuwe eigenaar; bij verhuur heeft iemand enkel toestemming om het huis te gebruiken.

Bron:
Auteursrecht in het hoger onderwijs, Stichting Surf

SURF biedt veel meer informatie over auteursrechten en copyright, zowel van digitale teksten als van ruwe data, zowel in het Nederlands als in het Engels.

SURF heeft speciaal voor wetenschappelijk onderzoekers een toolbox beschikbaar gemaakt waarmee de rechten en plichten ten opzichte van (commerciële) uitgevers nauwkeurig kunnen worden afgesproken. Zie voor meer informatie.

Er is ook speciale aandacht voor de bescherming van databestanden

Attachment	Size
De juridische status van ruwe data_wegwijzer.pdf	305.11 KB

EASY - software

EASY II

Het Electronisch ArchiveringsSYsteem EASY, is een online (data) repository. Het archiveringssysteem is een webapplicatie die door DANS zelf is ontwikkeld. Aanvankelijk op basis van een volledig eigen (data)model en sinds 9 augustus 2011 op basis van de Fedora repository software.

Deze nieuwe versie (EASY II) maakt het onder andere mogelijk om via zogenaamde facetnavigatie snel en eenvoudig in de steeds groter wordende verzameling aan datasets te bladeren. Steeds verder kan de zoekopdracht interactief worden verfijnd. Voor de archeologische datasets is daarbij de mogelijkheid ingebouwd om op het type vindplaats en de datering (conform de ABR coderingen in de metadata) te filteren. De ontwikkeling en verbetering van EASY II gaat momenteel nog steeds verder, zodat de kinderziektes worden opgelost en dienstverlening aan de deponeerders en gebruikers steeds verder kan worden verbeterd.

Met vragen over de technische achtergrond achter EASY kunt U Bij DANS o.a. terecht bij Ir. Rutger Kramer.