Odyssee

Afronding kortlopend NWO Odyssee project ‘Odyssee in de breedte’

Vandaag is bij het e-depot Nederlandse archeologie (EDNA) het project ‘Odyssee in de breedte’ afgerond. Binnen dit project is er een inventarisatie gemaakt van al het oude onuitgewerkte onderzoek in Nederland. Van gemeentes, provincies en universiteiten is de achterstand in het uitwerken en publiceren van archeologisch onderzoek bijeengebracht. In totaal heeft dit geleid tot een lijst van meer dan 1800 onuitgewerkte projecten, de Werkvoorraad.

De belangrijkste van deze projecten zijn geselecteerd en gedetailleerd beschreven. Van meer dan 50 projecten is nu bekend om hoeveel materiaal en documentatie het gaat en wat er nog aan uitwerking en publicatie moet gebeuren. In de Projectenbank worden deze vindplaatsen aangeboden. Deze database wordt online onderhouden door Erfgoed Nederland op de Odyssee website (http://www.erfgoednederland.nl/odyssee). Zo kunnen onderzoekers (en studenten) zich over het uitwerken van oud archeologisch onderzoek ontfermen.

Om de data voor eeuwig te archiveren, de uitwerking in de toekomst mogelijk te houden, en het praktische werk te vergemakkelijken is van een aantal van deze vindplaatsen de documentatie (veldtekeningen, foto’s, rapporten) digitaal gearchiveerd in EASY. EASY is het archiveringssysteem van DANS en internationaal voorloper op het gebied van duurzame archivering en ontsluiting van digitale onderzoeksdata. Bij DANS wordt data opgeslagen in de meest basale bestandsformaten, voorzien van metadata en een unieke identificatiecode, zodat de data altijd teruggevonden en opnieuw gebruikt kan worden. Voor het uitwerken van oud archeologisch onderzoek is dit van groot belang!

Staat uw organisatie nog niet in de Werkvoorraad? Heeft u een project (vindplaats of materiaalcategorie) dat nog niet is uitgewerkt? Bent u bezorgd om de veiligheid en duurzaamheid van uw onderzoeksdata? Voor meer informatie hierover en het aanleveren van gegevens kunt u contact opnemen met de webmaster van de Odyssee website bij Erfgoed Nederland of de Projectcoördinator EDNA, Mw. Drs. H. Hollander (hella.hollander at dans.knaw.nl). Het rapport (Kleijne 2010) is hieronder te downloaden.

Factsheet Odyssee 2009

De werkvoorraad van de Nederlandse archeologie

Achterstand in de uitwerking van opgravingen

In de archeologische praktijk - voor de inwerkingtreding van de Malta-regelgeving en het ontstaan van een commerciële archeologie (t/m circa 2000) - was de uitwerking van opgegraven vindplaatsen minder vanzelfsprekend dan gewenst. Het onderzoeksbudget was in veel gevallen beperkt en kort na opgravingen werden nieuwe vindplaatsen al weer bedreigd door woningbouw of wegaanleg. Voor archeologen in deze periode was het vaak "redden wat er nog te redden valt". Uitwerken en publiceren kon later altijd nog. Dat laatste is in de praktijk nauwelijks gelukt, voor een groot deel als gevolg van tijdgebrek. Hierdoor worden we nu geconfronteerd met een groot aantal vindplaatsen die wel zijn opgegraven, maar waarvan binnen de Nederlandse archeologie geen kennis is van de eindresultaten (het Odyssee probleem).

In het Odyssee rapport is een globale inschatting gemaakt van het aantal vindplaatsen waarom het hier gaat. De onderzoekers stellen dat er zo'n 400 tot 1200 middelgrote en grote vindplaatsen zijn die, wanneer ze alsnog uitgewerkt zouden worden, tot een substantiële kennisvermeerdering kunnen leiden (Hessing & Mietes, 2003).

NWO heeft via een subsidieregeling verschillende wetenschappelijke onderzoekers in staat gesteld om direct een deel van deze achterstand aan te pakken. Vooralsnog worden er 14 voorstellen gesubsidieerd. In kortlopende (1 jaar) en langlopende (4 jaar) projecten wordt een klein aantal beeldbepalende opgravingen alsnog uitgewerkt: een diepte investering.

Doelstellingen

Dit specifieke, NWO gesubsidieerde, project beoogt echter iets anders. In plaats van een diepte investering kunnen we hier spreken van een breedte investering, aangezien wij ons richten op het faciliteren van de uitwerking van de overige vindplaatsen. De uitvoering van dit project zal plaatsvinden tussen september 2009 en augustus 2010. Hierbij zal een groot deel van de opgravingen dat nog niet voor uitwerking in aanmerking komt, beter in beeld gebracht worden. Het gaat daarbij om (zie ook het projectschema):

1. Een zo volledig mogelijke lijst van vindplaatsen die in principe de moeite van het uitwerken waard zijn. Feitelijk gaat het daarbij om de 400-1200 vindplaatsen, minus de 14 gesubsidieerde projecten. Gemakshalve spreken we van een lijst van 1000 sites: de werkvoorraad van de Nederlandse archeologie.
2. Een selectie van vindplaatsen, zodanig gedetailleerd beschreven dat andere onderzoekers precies kunnen zien welke deel van de vindplaats, welke materiaal groep of welk thema nog uitgewerkt moeten worden. Via een digitaal formulier kunnen vindplaatsen zo door onderzoeksinstellingen worden toegevoegd aan de selectie.
3. Van de gedetailleerd beschreven projecten wordt zo veel mogelijk documentatie digitaal toegankelijk gemaakt via het e-depot voor de Nederlandse archeologie. Daarbij gaat het om (gescande) literatuur (interne (deel)rapporten, scripties), veldtekeningen, foto's en formulieren. Veel opgravingsdocumentatie is al digitaal beschikbaar, maar niet of nauwelijks toegankelijk. Deze digitale gegevens kunnen via DANS EASY en EDNA duurzaam toegankelijk gemaakt worden. Voor overige, nog niet gedigitaliseerde, opgravingsdocumentatie bestaat er de mogelijkheid tot het laten scannen. Hiervoor is er binnen het e-depot ervaring aanwezig.

Potentiële uitwerkers

Onderzoekers (studenten, archeologen, promovendi en andere wetenschappers) kunnen in deze werkvoorraad zoeken op periode, geografische ligging en materiaalcategorie. Van daaruit is er direct toegang tot de digitale documentatie, wanneer deze online beschikbaar is. Iedere vindplaats bevat zeker een doorverwijzing naar de opslaglocatie en contactpersoon van de beherende instelling.

Potentiële aanbieders

Onderzoekinstellingen die oud onderzoek graag door derden zouden willen laten uitwerken, en mogelijk publiceren, kunnen dat in de werkvoorraad Nederlandse archeologie afficiëren, als ware het een vacature.
Bijvoorbeeld: "Ervaren studenten gezocht voor de uitwerking van de materiaalcategorieën natuursteen (1 doos) en bot (4 dozen) van de opgraving Hazendonk (Steentijd)".